Бүх юмны багш гэхээр нэгэн лут мунаг нөхөр хүрэлцэн очсоныг хангайн нэгэн сумынхан хэрхэн мэдэх билээ. Энэхүү болсон явдал эрт дээрийнх биш тул бараг бүгд мэдэх учраас дээрх сум хийгээд баатрын нэрийг дурдах боломжгүй бөлгөө. Баатрыг Баагий хэмээн авгайлах нь дээр мэт санагдана. Тэрбээр хотын нэгэн хувийн дээд сургууль төгссөн хорь гарч яваа цоглог идэр эр билээ. Хотод ажил олдоогүй учраас элдвийг амалж багш урьсан хангайн нэгэн сумыг сонгожээ. Очиход байр, хоол бэлэн, идэш төдийгүй амьжиргааны хэдэн мал хүртэл “зүсэлнэ”, тариа ногооны талбай хүртэл өгнө гэсэн тул дүүрсэн хэрэг гээд туучихаж. Харин хотын ганц зүйлд л хоргодож авай. Тэр бол ужид цэнгэлийн мананд төөрсөн нэгэн гэдгийг надаар хэлүүлэлтгүй болов уу. Хотын охид, хүүхнүүдэд л ялимгүй хоргодсон хэрэг л дээ. Болзсон өдрөө сумын төвд хөл тавихад удирдлагууд нь ёстой л хөл алдан угтаж, хоёр өрөө дүнзэн байшинд оруулжээ. Хэл, уран зохиолын багш ухаантай юм болохоор ахлах ангид голдуу хичээл орох болсон байна. Хагас, бүтэн сайн таарсан тул сумын төвийн байдалтай танилцан дэлгүүр хоршоогоор нь оржээ. Санасныг бодоход хүн ам харьцангуй олонтой сум бололтой. Охид, бүсгүйчүүд нь ч улаан хацраа “гээсэн” хот маягийн харагдсан нь хаа очиж сонирхолтой санагдсан аж.
Нэг хэсэгтээ сумын төвийн ганц гуанзанд хооллож байхаар шийдэв. Явуулын хүний хөл тасардаггүй учраас нэгэн гуанз, бас цөөн ортой зочид буудал ч ажилладаг юм байна. Өмнө нь хөдөө гадаа бараг явж байгаагүй болохоор эхэндээ уйтгартай ч юм шиг, сонирхолтой ч юм шиг хачин орчин тоссон нь гарцаагүй. Эхний сард хичээлээ заагаад овоо хүн шиг амьтан явсан байна. Хотын хүн тэгээд ч ганц бие болохоор ойр хавийн айлууд оройн хоол идэхийг урин гэр орноороо оруулан зах зухын хүн амьтантай ч танилцаж амжсан байна. Энэ ч яах вэ, байдаг л асуудал. Чөлөөт цагаараа гэрээс гаралгүй ном уншиж, зурагт үзсээр зэгсэн уйдах янзтай болоод иржээ. Бас ч гэж сарыг ардаа хийсэн тул нүүр нэлээд хагарч бараг тэр сумын уугуул мэт болсон байна. Сумын Засаг дарга болон бусад удирдлагууд нэгэн үдэшлэг зохион мань эрийг нутаг орныг нь зорьж гурван жилийн гэрээтэй ирснийг нь танилцуулсан учраас нутгийн “индианууд” ч нэг их сонирхсонгүй. Манай нутгийн залуу гэж ойлгосон бололтой элдвээр хоргоогоогүй гэнэ билээ.
Ертөнцийн бор хоногууд урсан өнгөрсөөр нэг мэдэхэд гурван сарыг үджээ. Хавийнхаа айлуудаар орж гардаг ч болоод амжиж. Сумын соёлын төвийн захирал гэх хэлэмгий цагаан бүсгүй нэлээд саймшрах болсон нь эхлээд нэг их юм бодогдуулсангүй. Нэг өдөр харин Наран гэх өнөө бүсгүй ажил дээр нь ирээд “Манайх нэг FM радиотой юм. Эндээс сонгуульд нэр дэвшсэн нэг улс төрч өгсөн юм. Ажиллуулах хүн байдаггүй. Би л чадан ядан нэг юм явуулсан болдог. Та уран зохиолын багш хүн байна. Надад туслахгүй юү” хэмээжээ. Баагий ч уухайн тас зөвшөөрчээ. Ингээд ажил тарсны дараа ажил дээр нь яваад очжээ. Хоёулаа цай цүү болонгоо радиогоо хэрхэн ажиллуулах төлөвлөгөө боловсруулсан байна. Ингэх завсар бас ч гэж дотно танилцаж сайн, муу бүхнээ ярилцсан гэхэд болно. СУИС төгсөөд төрсөн сумандаа ирсэн гэнэ. Урлагийн мэргэжилтэй болоод ч тэр үү нэлээд нүүрэмгий бололтой. Бие хаа, царай зүс ч муугуй нэгэн болох нь үйл хөдөлгөөнөөс нь илхэн харагдана. Хувцасаа зориуд тэгж сонгосон уу, эсвэл урлагийн хүн учраас донжийг нь тааруулав уу хачин гоёмсог харагдуулахыг нь хэлээд яах вэ.
Энэ үеэс л Баагийд нүглийн бодол тээгдсэн гэхэд хилсдэхгүй. Энэ бүсгүйг нэг тэнгэр харуулчих юмсан гэх бодол цээжинд нь хургах болсон байна. Тэгэхдээ нэг их яарсангүй. Өдрөөс өдөрт дотносон радиогоо овоо хөл дээр нь босгоод авсан болохоор сумын удирдлагууд ч дэмжих янзтай.Цагийн цалин ч өгөх болсон байна. Мөнгөний хэрэгцээ хаана ч байдаг л зүйл. Гэхдээ суманд, тэр дундаа ганц бие эр хүнд гарз багатай болох нь мэдэгдсэн ажээ. Гуанзанд ганц нэг орохыг эс тооцвол мөнгөний хэрэг бараг гарахгүй байлаа. Ажил төрөл хэвийн ажин түжин явтал Наран нэг орой гэртээ урив. Аав ээж, хоёр дүү нь аймгийн төвд суудаг бөгөөд тэрээр энд эмээтэйгээ амьдардаг ажээ. Эмээ нь хөдөөгийн нэг жирийн хөгшин байлаа. Хоол, цай болсон хөгшний аашийг хэлэх үү яг л өөрийнх нь эмээг санагдуулна. Сайхан хооллож ундлаад явах болов. Эмгэн их л баярласан байдалтай “Миний хүү орой ирж хоол идэж байхгүй юү. Бид хоёулхнаа болохоор хүн өгүүлэх юм байна шүү дээ. Хөгшин би ч яах вэ, үеийнхэн нутгийнхантайгаа болоод л байна. Энэ охин хот газар дасчихсан болохоор хүний мөрөөс болдог бололтой” гээд л ярьж гарчээ. Хөдөөгийн хөгшин ч мань эрд ихэд таалагдсан аж.
Гэхдээ ач охин нь бүр ихээр тэчъяадуулан таалагдсаныг хэн мэдэх билээ. Эр хүний дотор эмээлтэй, хазаартай морь багтдаг тул элдвийг бодож боловсруулсан нь мэдээж. Гэхдээ л яарч түвдэхгүй байлаа. Энэ нь ч дээр болов. Сумын төв сумын төв л болохоор хэл ам, хүний нүдний хор тусах нь мэдээж шүү дээ. Радиогоо ажиллуулан аяга цай уусан шиг явав. Удалгүй сумын сургуулийн урлагийн үзлэг болох нь тэр. Хамаг ажил Нарангийн нуруунд үүрэгдсэн нь ч ойлгомжтой. Баагий шүлэг, өгүүллэг унших, шог, хошин тоглолт хийж хүүхдүүдийн бэлгэлийг удирдан, шүүгчийн бүрэлдэхүүнд ч ороод авчээ. Урлагийн үзлэг сайхан болж, амжилттай оролцсон ангийн багш нар бяцхан хүлээн авалт хийж ачааны хүндийг үүрсэн Наран, Баагий хоёрыг дайлжээ. Ойрд амсаагүй тул гашуун нясуун юм дотрыг нь мялаахын зэрэгцээ чивэлт бодлыг нь сэрээжээ. Энэ шөнө л Нарангийн учрыг олъё хэмээн бодож төлөвлөн суусныг хэлэх бараг илүүц биз. Хүлээн авалт таруут Нарангийнд оройн хоол идэхээр уригдан очив. Эмгэн хөл нь газар хүрэхгүй амьтан бууз, банш жигнэн сүйд болжээ. Шахуулан барин ганц хоёр хундага тогтоосон Нарангийн нүүр, хүзүү туяарахын үзэсгэлэнтэй хийгээд дур булаамыг яана. Оройн хоол идээд Наранг сэмхэн гэртээ урьжээ. Наран ч татгалзсангүй. Гадаа харанхуй тул ичиж нуугдах хэрэг байсангүй.
Дэлгүүрээр орж халаалтын зүйлс аваад гэртээ орон тухлав аа. Наран хэзээ язааны хоёр мэт эрхэм дотно харьцах нь ч таатай. Угийн задгай сэтгэхүйтэй болохоор биеэ барихын зовлон үгүй бололтой. Ганц орон дээр нь зэрэгцэн суусан тул мөр шүргэлцэн байх нь ч тааламжтай мэдрэмж төрүүлэх авай. Наран зориуд нөмгөн хувцасласан гэмээр нүцгэн шахуу харагдах нь нүгэлт бодлыг улам дэвэргэж байлаа. Ууж, идэхийн далимаар шүргэлцсээр нэг мэдэхэд бүсэлхийгээр нь зөөлхөн тэвэрсэн байв. Наран огт цааргалсангүй. Харин ч наалдан суух нь хачин. Зүгээр нэг хүний мөрөөс болсон бүсгүй бус ямар нэгэн юм хүсэмжилсэн хүүхэн хүн гэхээр амуй. Түүний тачигнасан цайлган цагаан инээд ч тачаалын галыг өрдөнө. Гэхдээ хашир хүн шиг хандах нь мэдээж. Юуны туханд хүрэлгүй үнсэж үнгэн үргээхийг ч хүссэнгүй. Бүх юм болохоороо болдог хорвоог ямар мэдэхгүй биш дээ. Уусан юмандаа нэлээд халаад ирцгээв. Нарангийн инээд цөөрсөн ч “Яана аа, би согтож байх шиг байна” гээд эрхлэнгүй харцаар ширтжээ. Үүнийг бараг анаж байсан “анчин” гохоо дарахад бэлдэв.” Жаахан амрахгүй юү дээ. Маргааш амралтын өдөр” гээд хажуулдуулан хэвтүүлж орхижээ. Наран хажууд нь суналзан хэвтэх нь ямар үзэсгэлэнтэй харагдахыг харанхуйн бурхан, Баагий хоёроос өөр хэн ч харах билээ дээ. Зориглосон Баагий чихэнд нь үг шивнэх далимаар хүзүүгээр нь зөөлхөн үнсэж эхэлжээ. Наран хорьсонгүй нь юу л болвол болог гэсэн аятай. Аажуухан өгсүүлсээр уруулыг нь озон авав.
Наран хэдийнэ үнсэлцэж гаршсан нэгэн болох нь хариу үйлдлээс нь харагдана. Наран гэнэт “Ингэж болж байгаа юм уу?” гээд өндийх гэжээ. “Бололгүй яахав. Эхнэр болох хүн маань хол буй. Солонгост сурдаг юм. Чи бид хоёр хүүхэд биш шүү дээ. Амьдралын хатуу үнэний хаагуур гарах билээ” гэх зэргээр уяраасан байна. Бүсгүй харин одоохондоо найз залуугүй гэдгээ ч нуусангүй. Гэхдээ хорьж болдоггүй 23 насандаа яваа учраас эр хүн хүсэлгүй ч яахав. Нэгэнт бүх зүйл тодорхой тул орондоо орохыг хоёул зэрэг хүсэмжилжээ. Баагий гэрлээ унтраан хувцасаа тайчаад орондоо оржихуй. Наран гэнэтийн явдалд цочирдсон уу овоо сэргэчихсэн хувцасаа аажуухан тайлж авай. Шилэн оймсоо тайлах нь шидийн юм шиг сэтгэл гижигдэнэ. Баагийгийн бие махбодь аль хэдийнэ бэлэн болсныг хэлээд яахав. Бүрэн тайчсан Наран могойчлон гулссаар орж ирэхүй угтан тэврээд яах ийхийн зуургүй дороо хийж авчээ.
Нэг мэдэхэд бүхнийг ёсоор болгочихсон тонгочиж авай. Наран бузгай янаг бүсгүй бололтой зөөлөн гиншин займчих нь урамтай. Уулзсан бэлгэс урин тачаангуйн замаар эргэлт буцалтгүй орох нь тэр ээ. Эм хүйстэнтэй учраагүй удсан тул эхнийх нь бараг жирэн год болсныг хэлээд яах вэ. Уучлал хүсэн уруулыг нь амтлан үнэнээ хэлээд ууц нурууг нь илбэн тохинуулсан байна. Бүсгүй ч таатай нь аргагүй цээжинд нь наалдан хярах нь эр хүн ихэд хүсэмжилснийх биз ээ. Баахан хэвтээд хөнжлөөрөө ороогдон өндийж хундага тулгажээ. Энэ хорвоогийн элдвийг хүүрнэхийн зэрэгцээ ажил төрлөө ч ярилцсан байна. Энэчлэн хэсэг хэвтээд дахин хүсэмжилсэн тул дараад ноолж эхлэв. “Ямар амархан сэргэдэг юм бэ? Хаанаас ирдэг дур вэ? Жаахан амраа ч дээ” гэх нь хориглох бус хэт хүсэмжилснийх буй за. “Яадгийм. Яах гэж хөөрхөн бас амттай төрсөн юм бэ, чи” хэмээн тачаалын үг урсгаад ум хумаа углаад авахуй санамсаргүй хэвтсэн Наран цочин дуу алдаад чимээгүй болов. Хүүхэд төрүүлээгүй залуухан бүсгүйн бэлэг зөөлөн булбарай, бариу бачуу гээд алийг өгүүлж барахав. Ёстой л ид шидийн мэт сэтгэл төрүүлэн хурьцах хүслийг бадраана. Саяхан хийчихсэн, бас согтуу тул энэ удаагийнх удаан үргэлжилжээ. Наран жаал ядрав уу, яав жаахан азнахыг хүсэх ч үл тоон хөдлөх Баагийгийн ууцаар тас тэврэн биедээ наагаад уухилан зүтгэх нь адтай. Өндөр гоолиг бүсгүйн урт хөл ууц нурууг нь дураар ороох агаад хавчиж байгаад хөдлөх нь ч гайхалтай таашаал төрүүлнэ. Бараг дээр, дороо орохыг шахан үзсээр сонирхолтой нь хэлэлцэж тохирсон мэт зэрэг тавьжээ. Тачаал нь ханасан Нарангийн бие сулран сулбайсаар гүн амьсгаадан тааламжтай нь аргагүй хэвтэнэ. Хэн хэн нь сэргээд ирсэн тул унтахыг урьтал бололгүй ярилцангаа хундага тулгасан шиг цаг нөхцөөх ажээ.
Шөнө дөлөөр шимтэй ажлаа дахин нэг хийж аваад Наранг хүргэж өгөхөөр гарав. Тэр нь ч дээр байлаа. Жижиг газрын зовлон ихийг мэдэх хойно. Гадаа нохой ч үгүй тул нэг их нуугдаж хаагдалгүй хөтлөлцөн, сугадалцан алхжээ. Тэд бүхнийг тохирсон бөгөөд цаашид болсон бэлгийн амьдралыг нь ингэсхийгээд цэглэе. Байнгын шахуу хавьтагчтай болсон Баагий дутагдах, гачигдах юмгүй додигор байлаа. Гэхдээ хэмжээ хязгаар байсныг хэлэх хэрэгтэй. Түүнээс хойш нэг хэсэг амар тайван байв. Гэвч болдоггүй юмыг яалтай билээ. Бусармаг нэгэн санаа биеийг нь зовоох болсон нь хичээл ордог ангийн хөөрхөн шар охин Одука байв. Хэл, уран зохиолын хичээлд бусдаас сайн, царайлаг, бие нь төлжиж яваа нэлээд сэргэлэн, тэрүүхэндээ ялимгүй аальгүй ч гэхээр гүйлгээ хар нүдтэй охин бөлгөө. Бүсэлхий, цээжнийх нь хөдөлгөөн, хэлбэр эр хүний анхаарал татахтайгаа болсон хөдөөгийн биерхүү охин бөлгөө. Хэл, уран зохиолын хичээлд сайн нь өөрийнх нь дур сонирхлоос гадна залуухан багшийнх нь төрх татсаныг хэн тэгж санах билээ. Хичээл асуух нэрээр урд хойно нь орж эхэлснийг эхэндээ нэг их анзаарсангүй. 11 дүгээр ангийн охин нас биед хүрэлгүй ч яах билээ. Хотын охид бол бараг л толгой дараалан “юм” үзчихсэн явдаг нас биш үү?
Хөдөөгийн охид арай даруулгатай ч мэдээллийн эриний охид юу эс андах вэ. Эцэг, эх нь малчин гэхэд элдэвтэй охин төрүүлжээ хэмээн боддог болов. Сумын сургуулийн дотуур байранд суудаг нь бас нэг боломж гэхэд хилсдэхгүй. Нэг орой орж ирээд хичээл асуухын хажуугаар багшдаа гарын хоол хийж өгөхөөр болсон нь ч нэгэн нөхцөл бүрэлдсэн мэт санагдана. Хөдөөгийн охин гэхэд хот маягаар хувцаслажээ. Хоол унд зэхэхээр босон суун явах нь Бурхны урласан бүтээл мэт үзэгдэнэ. Баагий зурагт үзсэн дүр эсгэвч бодол санаа нь шавь дээрээ тусчээ. Ногоо арилгахаар хагас суух үед гуя хас нь гялсхийхийг ажихуй аль хэдийнэ төлжжээ. Гайгүйхэн алцайчихаар хоёр хөлөө тэлсхийн суунгаа...
